યુરિયા પિયત આપ્યા પહેલાં આપવું કે પિયત આપ્યા પછી?
ખેતીમાં સૌથી વધુ વપરાતું ખાતર એટલે યુરિયા (નાઈટ્રોજન). પરંતુ શું તમે જાણો છો કે યુરિયા વાપરવાની ખોટી પદ્ધતિને કારણે ખેડૂતોનું ૩૦% થી ૪૦% ખાતર નકામું જાય છે?
ઘણા ખેડૂતો મૂંઝવણમાં હોય છે કે "પિયત આપ્યા પહેલાં યુરિયા આપવું કે પિયત આપ્યા પછી?" આજે આપણે આ વિષયને ઊંડાણપૂર્વક સમજીશું.
યુરિયા કઈ રીતે બગડે છે? (વૈજ્ઞાનિક કારણો)
જો યુરિયા છોડને ન મળે, તો તે ક્યાં જાય છે? તેના બગડવાના મુખ્ય બે રસ્તા છે:
પ્રક્રિયા: યુરિયા જ્યારે ભેજ અને હૂંફાળા તાપમાનના સંપર્કમાં આવે છે, ત્યારે તેનું 'એમોનિયા ગેસ' માં રૂપાંતર થાય છે.
નુકસાન: જો યુરિયા જમીનની ઉપર જ પડ્યું રહે અને તેને પાણી ન મળે, તો તે ગેસ બનીને હવામાં ઉડી જાય છે. આને વોલેટિલાઈઝેશન કહેવાય.
- ક્યારે વધુ થાય?: ઉનાળામાં, બપોરના સમયે અને જમીન પર યુરિયા વેર્યા પછી પાણી ન આપો ત્યારે.
પ્રક્રિયા: યુરિયા પાણીમાં અતિશય દ્રાવ્ય (ઓગળી જાય તેવું) છે. નાઈટ્રેટ સ્વરૂપે તે પાણી સાથે ખૂબ ઝડપથી ગતિ કરે છે.
નુકસાન: જો તમે યુરિયા આપીને ખૂબ વધારે પડતું પાણી ભરી દો, તો યુરિયા ઓગળીને છોડના મૂળિયાં થી પણ નીચે જમીનમાં ઉતરી જાય છે. ત્યાંથી છોડ તેને લઈ શકતો નથી. આને લીચીંગ કહેવાય.
- ક્યારે વધુ થાય?: રેતાળ જમીનમાં અને ભારે પિયત (Flood Irrigation) આપવાથી.
તમારી જમીન મુજબ શું કરવું? (ક્લિક કરો)
૧. કાળી જમીન (Black Soil) ▼
આ જમીન ચીકણી હોય છે અને તેમાં પાણી પકડી રાખવાની શક્તિ સૌથી વધુ હોય છે.
- શ્રેષ્ઠ પદ્ધતિ: પહેલા યુરિયા વેરવું, અને પછી તરત પાણી આપવું.
કારણ: કાળી જમીનમાં યુરિયા વેર્યા પછી પાણી આપવાથી તે ઓગળીને માટીના કણો સાથે મજબૂતાઈથી ચોંટી જાય છે. આ જમીનમાં પાણી ધીમે ઉતરતું હોવાથી ખાતર ધોવાઈ જવાનો (લીચીંગ) ભય નહિવત હોય છે.
ખાસ નોંધ: કાળી જમીનમાં પાણી જલ્દી સુકાતું નથી, તેથી યુરિયા આપ્યા પછી માપસરનું જ પાણી આપવું.
૨. ગોરાડુ જમીન (Goradu Soil) ▼
ગોરાડુ જમીન કાંપવાળી અને ફળદ્રુપ હોય છે. તેમાં પાણીનો નિતાર કાળી જમીન કરતાં ઝડપી હોય છે.
- શ્રેષ્ઠ પદ્ધતિ: પહેલા યુરિયા, પછી હળવું પાણી.
કારણ: અહીં પણ પહેલા યુરિયા અને પછી પાણીનો નિયમ લાગુ પડે છે. પરંતુ ગોરાડુ જમીનમાં જો વધુ પડતું પાણી અપાય તો ખાતર મૂળના વિસ્તારથી નીચે જઈ શકે છે. તેથી કાળી જમીન કરતાં અહીં પાણીના વ્યવસ્થાપનમાં થોડું વધુ ધ્યાન રાખવું.
૩. રેતાળ જમીન (Sandy Soil) ▼
રેતાળ જમીનમાં પાણી પકડી રાખવાની શક્તિ ખૂબ ઓછી હોય છે. પાણી રેડતાની સાથે જ નીચે ઉતરી જાય છે.
- સમસ્યા: જો અહીં પહેલા યુરિયા નાખીને ઉપરથી પાણી આપો, તો મોટાભાગનું યુરિયા ધોવાઈને નીચે જતું રહેશે.
ઉકેલ:
- યુરિયાનો ડોઝ એકસાથે ન આપો. ૩-૪ હપ્તામાં આપો.
- પિયત આપ્યા પછી જ્યારે જમીનમાં સારો ભેજ (વરાપ) હોય, ત્યારે યુરિયા આપવું.
- ખાતર આપ્યા પછી પાછળ પાણી ન આપવું અથવા ખૂબ જ હળવો છંટકાવ કરવો.
૪. ટપક પદ્ધતિ (ડ્રીપ ઈરીગેશન) ▼
- શ્રેષ્ઠ રસ્તો: યુરિયાને પાણીમાં ઓગાળીને ફર્ટિગેશન દ્વારા આપવું.
ફાયદો: આમાં ધોવાણ કે હવામાં ઉડી જવું - બંને થતું નથી. ખાતર સીધું મૂળ પાસે જ પડે છે. આ પદ્ધતિમાં ખાતરની કાર્યક્ષમતા ૯૦% સુધી વધી જાય છે.
૫. વધુ તાપમાન / ઉનાળુ ખેતી ▼
- સાવચેતી: ૩૫-૪૦ ડિગ્રી તાપમાને ખાતર હવામાં ઉડી જાય છે.
પદ્ધતિ: સવારે કે બપોરે ક્યારેય નહીં. હંમેશા સાંજે સૂર્યાસ્ત સમયે અથવા રાત્રે જ ખાતર આપવું.
૬. વરસાદ આધારિત ખેતી ▼
પદ્ધતિ: વરસાદની આગાહી હોય તે પહેલાં યુરિયા આપવું. જો વરસાદ ન આવે તો યુરિયા ન નાખવું. કોરી જમીનમાં યુરિયા નાખવાથી તે હવામાં ઉડી જશે.
૭. ઊભો પાક અને ભીના પાન ▼
- ભૂલ: સવારે ઝાકળ હોય ત્યારે યુરિયા છાંટવું.
નુકસાન: યુરિયાના દાણા પાન પર ચોંટી જશે અને ત્યાં સાંદ્રતા વધવાથી પાન બળી જશે. બપોર પછી પાન કોરા હોય ત્યારે જ આપવું.
લીમડા યુક્ત યુરિયાનો જાદુ
સરકારે હવે લીમડા યુક્ત યુરિયા ફરજિયાત કર્યું છે. તે બંને સમસ્યા સામે રક્ષણ આપે છે:
- ધીમું વિઘટન: લીમડાના તેલનું આવરણ હોવાથી યુરિયા પાણીમાં ધીમે ઓગળે છે.
- લાંબો સમય: તે ધીમે-ધીમે નાઈટ્રોજન મુક્ત કરે છે, જેથી છોડને લાંબા સમય સુધી પોષણ મળે છે.
સારાંશ
ખેડૂત મિત્રો, યુરિયાનો મહત્તમ લાભ લેવા માટે આ 'ગોલ્ડન રૂલ' યાદ રાખો:
આમ કરવાથી તમારા ખેતી ખર્ચમાં ઘટાડો થશે અને પાકનું ઉત્પાદન વધશે.
ઓલ ઇન વન (૫૦૦ ગ્રામ) : માત્ર ₹૬૦૦
ઓલ ઇન વન (૧ કિલો) : માત્ર ₹૧૧૦૦
લાઈક કરવા માટે લોગ ઈન કરો.





કોમેન્ટ કરવા માટે લોગ ઈન કરો.
ASHOKBHAI JAYANI
22 Dec, 2025પિયત આપ્યા પહેલા આપવુ જોઈએ